Tlenoterapia hiperbaryczna – przebieg, wskazania i przeciwskazania
Tlenoterapia hiperbaryczna (ang. hyperbaric oxygen therapy – HBOT lub HBO) polega na oddychaniu tlenem medycznym w warunkach podwyższonego ciśnienia. Zabieg odbywa się w specjalnej komorze hiperbarycznej, jedno- lub wielomiejscowej, a jego przebieg jest nadzorowany przez przeszkolony personel medyczny.
W warunkach hiperbarycznych wzrasta ilość tlenu rozpuszczonego w osoczu krwi. Dzięki temu może on docierać również do tkanek o ograniczonym ukrwieniu. Terapia może wspierać gojenie ran, powstawanie nowych drobnych naczyń krwionośnych, ograniczanie obrzęku oraz niektóre mechanizmy odpowiedzi organizmu na zakażenie. Najczęściej stanowi jednak uzupełnienie leczenia podstawowego, a nie jego zamiennik.
Jak przebiega tlenoterapia hiperbaryczna?
Podczas zabiegu pacjent przebywa w komorze, w której ciśnienie jest stopniowo zwiększane. W komorze jednomiejscowej tlen może wypełniać jej wnętrze, natomiast w komorze wielomiejscowej jest zazwyczaj podawany przez maskę lub specjalny kaptur.
Sesja obejmuje etap kompresji, właściwe oddychanie tlenem oraz stopniową dekompresję. W trakcie zwiększania i zmniejszania ciśnienia pacjent może odczuwać zatkanie uszu podobne do tego, które pojawia się podczas startu lub lądowania samolotu.
Czas zabiegu, wartość zastosowanego ciśnienia, przerwy w oddychaniu tlenem oraz liczba sesji zależą od wskazania i stanu pacjenta. Leczenie jest zwykle prowadzone w serii, której długość indywidualnie ustala lekarz.
Wskazania do tlenoterapii hiperbarycznej
Tlenoterapia hiperbaryczna może być stosowana w ściśle określonych wskazaniach medycznych. Należą do nich między innymi:
- zatrucie tlenkiem węgla,
- choroba dekompresyjna i zator gazowy,
- wybrane trudno gojące się rany, w tym niektóre powikłania zespołu stopy cukrzycowej,
- martwicze zakażenia tkanek miękkich,
- uszkodzenia tkanek powstałe w następstwie radioterapii,
- wybrane przypadki zagrożonych przeszczepów i płatów skórnych,
- niektóre zakażenia kości,
- wybrane ostre urazy niedokrwienne.
Nie każda rana przewlekła, infekcja czy choroba związana z niedotlenieniem kwalifikuje pacjenta do HBOT. Decyzję podejmuje lekarz po analizie rozpoznania, stanu ogólnego oraz możliwych korzyści i zagrożeń. W leczeniu ran terapia hiperbaryczna nie zastępuje między innymi chirurgicznego opracowania rany, antybiotykoterapii, kontroli zakażenia ani leczenia choroby podstawowej.
Przeciwskazania do terapii:
Najważniejszym bezwzględnym przeciwwskazaniem do terapii jest nieleczona odma opłucnowa. Pozostałe choroby i okoliczności wymagają indywidualnej oceny przed zakwalifikowaniem pacjenta.
Szczególnej ostrożności mogą wymagać między innymi:
- ostre infekcje dróg oddechowych i gorączka,
- wybrane choroby płuc,
- problemy z wyrównywaniem ciśnienia w uszach lub zatokach,
- padaczka i inne zaburzenia zwiększające ryzyko drgawek,
- klaustrofobia,
- ciąża,
- stosowanie niektórych leków, w tym wybranych leków przeciwnowotworowych.
Sama chemioterapia nie powinna być przedstawiana jako jednoznaczne przeciwwskazanie. Znaczenie ma rodzaj stosowanego leku, czas od jego podania i aktualny stan pacjenta. Przed rozpoczęciem HBOT lekarz powinien więc otrzymać pełną informację o wszystkich przyjmowanych preparatach.
Możliwe działania niepożądane
Tlenoterapia hiperbaryczna jest prowadzona pod nadzorem medycznym, jednak może wiązać się z wystąpieniem działań niepożądanych. Najczęściej wynikają one ze zmian ciśnienia i obejmują uczucie zatkania uszu, ból ucha, dyskomfort w zatokach lub trudności z wyrównywaniem ciśnienia.
Rzadziej mogą wystąpić urazy ciśnieniowe ucha lub płuc, przejściowe zaburzenia widzenia, spadek stężenia glukozy u osób z cukrzycą albo objawy związane z toksycznym działaniem tlenu. Wysokie stężenie tlenu zwiększa również ryzyko pożaru, dlatego w komorach obowiązują rygorystyczne zasady bezpieczeństwa.
Jak przygotować się do zabiegu?
Przed rozpoczęciem terapii pacjent przechodzi kwalifikację lekarską. Należy poinformować personel o wszystkich chorobach, przyjmowanych lekach, problemach z uszami i zatokami, infekcjach oraz wcześniejszych operacjach klatki piersiowej lub płuc.
Do komory nie można wnosić urządzeń elektronicznych ani przedmiotów, które mogłyby zwiększać ryzyko pożaru. W dniu zabiegu należy przestrzegać zaleceń konkretnego ośrodka dotyczących odzieży, kosmetyków, posiłków i przyjmowanych leków. Zazwyczaj pacjent otrzymuje bawełniany strój, a przed wejściem powinien zrezygnować z perfum, kremów, makijażu i innych preparatów kosmetycznych. Osoby z cukrzycą wymagają dodatkowej kontroli glikemii oraz indywidualnych zaleceń dotyczących posiłku i leków.
Tlenoterapia hiperbaryczna może wspierać leczenie określonych chorób i powikłań, ale powinna być stosowana wyłącznie po kwalifikacji lekarskiej i zgodnie z ustalonym protokołem. Skuteczność terapii zależy między innymi od prawidłowego rozpoznania, właściwego leczenia podstawowego oraz odpowiednio dobranej liczby sesji.
